Waar is Mandela?

Ek voel baie veel geluk!

Altijd leuk als je zaken doen met plezier  kunt combineren. Dat was in ieder geval de prettige combi die mij weer eens in het mooie Zuid Afrika deed belanden. Wat zakelijke afspraken voor GreenDreamcompany en Ubuntu Impact Investments en met een paar  Zuid Afrikaanse kennisinstituten op het gebied van leiderschap, in combinatie met een bezoek aan mijn stagelopende dochter. Het toeval wil echter, dat mijn Daughterfull Experience  precies op het moment plaats vindt, dat Zuid Afrika op scherp staat.

Aankomend op het vliegveld in Johannesburg merk ik  het direct. Er hangt  hier een gespannen atmosfeer. Veel mensen zitten met hun neus in de krant of gekluisterd aan de TV’s alle ontwikkelingen nauwgezet volgend. En er is ook veel meer zichtbare beveiliging op de been.  Ik voel dat er iets staat te gebeuren en schaar me, met een onrustig gevoel, onder de informatie behoeftigden. Er zindert iets in de lucht.

Het Zuid Afrika van Zuma

President Jacob Zuma heeft de avond tevoren 9 van zijn 35 ministers ontslagen. Het zijn de ministers die opstandig zijn tegen zijn beleid. Enkelen van hen zijn  zeer geliefd onder de bevolking. Hij heeft ze  ingeruild voor eigen volgelingen en daarmee zijn grip binnen het  ANC versterkt.  En dat wordt door een groot deel van de bevolking niet geaccepteerd. Voor velen is, na tal van schandalen,nu echt de maat vol.

Maar wij gaan de volgende dag samen in een kersvers huurautootje op weg naar de Garden Route. We komen als snel  voor winkelcentra, op kruispunten, overal langs de wegen, mensen tegen, zelfgemaakte spandoeken omhoog houdend,  leuzen scanderend, vuisten collectief gebald. We raken, ik nog geconcentreerd oefenend met links rijden, verzeild in een colonne met toeterende auto’s waar mensen uit hangen, naar elkaar en naar ons roepend. Het voelt niet goed hier.

Hoe anders was dat 10 jaar geleden, toen ik voor het eerst hier, voor zaken, aan het werk ging.

Het contrast tussen licht en schaduw is groot

Enigszins verontrust en op mijn qui-vive rijd ik verder. Intussen staat de muziek in de auto  keihard aan. (Ja, ook hier zijn, naast township raps, de lyrics van Ed Sheeran en Adele populair) Mijn dochter volgt de ontwikkelingen op haar mobieltje en leest, tussen het muzikale geweld door, voor waar er onlusten zijn. Gelukkig. Vooral in de grote steden, meldt de Afrikaanse pers. Daar zijn demonstraties en stakingen, vergezeld van opstootjes, modificaties  en worden er autobanden verbrand. Daar heerst dreigende taal en oprukkend geweld. We zijn blij opgelucht dat we Port Elisabeth uit zijn en de toeristische Garden Route, richting Cape Town, op kunnen  rijden.

Op de Garden Route zelf is nauwelijks iets te merken van de onrusten. Het leven is er als alle dagen. Hard werkende en vrolijke mensen, druk doende met toeristen bedienen, die allemaal willen kanoën, abseilen, bungy jumpen (gelukkig hoeft dat laatste niet zo nodig van mijn dochter) en wild life of walvissen spotten. De economie draait er immers echt om toerisme. Ja, toerisme heeft een stabiliserende werking, het is niet voor het eerst dat ik dat merk.

Wat is er toch fout gegaan in dit land?

Er is lang gedacht dat het afschaffen van de Apartheid een werkelijke transformatie tot stand zou brengen onder de bevolking. Maar de gekwetstheid zat veel dieper in het DNA van de mensen dan die Apartheidsperiode. Die is ontstaan in 1652, doordat Jan van Riebeeck  er voet aan wal zette. Hij nam  met behulp van wapens het land van de inheemse bevolking in bezit. Het heeft diepe wonden geslagen en nog steeds heeft Zuid Afrika  een diep gekwetste bevolking.

Een van de grote vergissingen van na de Apartheid is dat er van uit werd gegaan dat mensen konden vergeven, zoals dat in de Afrikaanse tribale cultuur mainstream is. En dat er zorgzaamheid voor in de plaats zou komen. Ook dat is mainstream vanuit de tribale cultuur bezien. Maar het pakte anders uit. Na de Waarheid- Commissies is het vergevings- en healings proces goed op gang gekomen, maar de beoogde zorgzaamheid voor elkaar bleef achterwege. Daar is niets van terecht gekomen.

De Regenboognatie anno nu

Er zijn mensen vreselijk rijk geworden en er zijn mensen vreselijk arm geworden. Vroeger was het nog duidelijk wie dat waren: Blank was immers rijk, zwart was arm. Maar in het huidige Zuid Afrika loopt dat door elkaar heen. In die zin is de Regenboog natie, het ideaalbeeld van Mandela aardig gelukt. Hij streefde immers naar  een samenleving waar kleur geen issue meer zou zijn. Maar toch… of hij dit beoogde?

Zo zie je in vooral hippe horeca gelegenheden  gemengde teams werken. En dat betekent dat ook blanke medewerkers zwarte gasten bedienen. Vaak betreft het hier jongelui, geboren na de Apartheid, of buitenlandse studenten, eerlijk is eerlijk.  Maar toch… ik mag dat graag zien.

Ook zie je zowel zwarte als blanke bedelaars zitten op de hoeken van de straten.  Ja, er zijn ook veel arme blanken in Zuid Afrika. Maar toch…. een vreemde gewaarwording de geschiedenis van dit land in aanmerking nemend.

En dat alles aanschouwend vanuit ons autootje, wel te verstaan. Want het advies is: Vanaf schemer niet meer over straat lopen, alle deuren op slot te houden, zowel overdag als ’s avonds en niet alleen op pad gaan. Niemand lijkt zich er veilig te voelen. Het populaire Uber maakt er, met vele korte taxiritten, overuren. Vanwege de veiligheid, niet vanwege haast, gemak of luxe.

De mensen die protesteren tegen Zuma, zijn van diverse achtergrond. Ze protesteren samen of in ieder geval naast elkaar. Van alle leeftijden, mannen en vrouwen. En het protest is er kleurloos, niet raciaal.

Waar is in godsnaam Mandela?

Terwijl ik met mijn dochter avontuurlijk overnacht in een tentje in een Nationaal Park, omringt door baboons en exotische vogels bekruipt mij steeds meer de gedachte: ‘Mandela zou zich omdraaien in zijn graf. Zuid Afrika is toch de bakermat van Ubuntu, waar humaniteit en waardigheid aan ten grondslag ligt? Van ‘I exist because of we’? Ik voel, zie en ervaar het er niet meer’. Het maakt me triest.

In tegendeel, ik vind meer Ubuntu  in andere Afrikaanse landen zoals Rwanda. Daar kan ik mijn dochter ’s avonds, met gerust hart,  in haar eentje de straat op laten gaan. Met 67% vrouwen in Parlement, in topfuncties,  worden vrouwen er omarmd en gerespecteerd.  Daar is de veiligheid van mijn kind niet van Uber afhankelijk.

Shame on you Zuma!

Inmiddels heeft het kredietbureau S&P en het Amerikaanse Fitch Ratings Zuid Afrika tot ‘junkstatus’ afgewaardeerd. Er wordt verwacht dat de Zuid Afrikaanse economie een enorme opdoffer gaat krijgen. Maar Zuma lijkt zich dat niet echt aan te trekken. Hij bedient zijn eigen tribe en dekt zich in door binnen het ANC kritische geesten aan de kant te schuiven. Hij voelt zich blijkbaar geen Vader des Vaderlands. Hij is duidelijk geen Madiba.

Life begins at the end of your confort zone

Mijn dochter maakt nogal wat mee gedurende haar stageperiode in Zuid Afrika. Mooie en minder mooie dingen, ingrijpende confrontaties, plezier en harde realiteit wisselen zich soms in rap tempo af. Het is één grote culturele, emotionele en grensverleggende ontdekkingsreis, die haar wapent voor de rest van haar leven. Het komt wel goed met haar.

Maar wil de nieuwe Mandela nu snel opstaan?

Leontine van Hooft

Leontine van Hooft is ondernemer in opkomende markten, corporate antropoloog en auteur van diverse boeken over Ubuntu management. Zij is veelgevraagd motivational speaker. Meer info: www.leontinevanhooft.nl