Een ‘rite de passage’ in een TBS-kliniek

Van buiten de muren naar binnen de muren

Afgelopen week begeleidde ik een tweedaagse in een TBS-kliniek die ik zonder
aarzeling één van de meest moedige en vooruitstrevende instellingen in Nederland
durf te noemen. Tien teamleiders en hun directeur begonnen samen aan wat in de
kern een ‘rite de passage’ was: een overgang van hoe het altijd ging naar hoe het
zou kunnen worden.

We begonnen bewust buiten de muren, zowel letterlijk als
metaforisch. Buiten de structuren, buiten de roosters, buiten de reflex om te
blijven draaien in een wereld waar veiligheid nooit optioneel is. Buiten die subtiele,
maar hardnekkige neiging om óf te versnellen óf te verstarren in protocollen en
richtlijnen die ooit helpend waren, maar soms meer beschermen dan verbinden.

Dag 1

Op deze eerste dag keerden we ook terug naar het begin. Naar de revolutionaire
visie van de briljante vrouw die deze kliniek ooit vormgaf. Zij was haar tijd ver
vooruit. Zij geloofde dat humaniteit, moed en verbinding het fundament moesten
zijn van forensische zorg. Niet als idealisme, maar als professionele noodzaak. Die
oorspronkelijke geest van waardigheid, gelijkwaardigheid en menselijkheid werd
gaandeweg de dag weer voelbaar. En het was precies die grondtoon die de bedding
vormde voor wat in deze twee dagen zou ontstaan.

Vanaf het eerste moment was duidelijk dat dit geen heidag was. Geen training.
Geen verzameling werkvormen. Dit was een overgangsritueel. Een moment waarop
de teamleiders zich niet alleen als professionals bewogen, maar als
cultuurscheppers: mensen die bedding maken, betekenis dragen en de geest van
de organisatie voelbaar houden in alles wat ze doen. Hun directeur stond niet
erboven, maar er middenin. Volledig aanwezig. Geen hiërarchisch onderscheid in
bewustzijn of betrokkenheid. Alleen de gezamenlijke verantwoordelijkheid van een
Tribe die aan een nieuwe fase begint.

Op dag één kwam ook een bijzonder ritueel naar voren: de jaarlijkse
Sinterklaasviering waarin iedereen, zorgverleners én TBS-ers, met humor, scherpte
en wederkerigheid op de hak wordt genomen. Een ritueel waar het hele jaar naar
wordt uitgekeken; dat spanning lucht geeft en het menselijke herstelt.
Maar ook ritueel dat, in antropologische zin, precies laat zien waarom deze kliniek zo
bijzonder is. Dit soort rituelen mag nooit verdwijnen; ze vormen de ziel van een
gemeenschap.

Later die dag werkten we met de rivier. Geen verhaal over een rivier, maar een
fysieke stroom die zich voor ons ontvouwde. De rivier liet zien waar het stroomde,
waar het schuurde en waar de energie verzonken raakte. Waar teams elkaar
droegen en waar mensen tussen verwachtingen van boven en behoeften van
beneden vast kwamen te zitten. De kracht van zo’n moment is dat niemand wordt
aangewezen. Niemand hoeft schuld te dragen. Het systeem toont zichzelf. En
precies dat maakt ruimte voor inzicht.

Dag 2

Op de tweede dag gingen we terug binnen de muren. En opnieuw was het een
overgang. Een verinnerlijking van de inzichten van buiten naar een ruimte waar het
ertoe doet. De grote LeKgotla bracht meer dan zestig mensen samen: professionals
van alle disciplines en de TBS-bewoners die zorg en begeleiding ontvangen.

De kring werd een levende raad. Gelijkwaardig, dragend, waardig. In het midden lag
mijn talkingstick als ritueel instrument dat orde, rust en respect markeert. Wie de
stick vasthield, werd gezien en gehoord. Wie hem niet vasthield, luisterde zonder te
onderbreken. Het is een eenvoudige regel, maar één die de hele energie in een
ruimte verandert. De talkingstick is geen symbool van macht, maar van gedeelde
verantwoordelijkheid.

De verhalen die in deze kring naar voren kwamen, konden alleen in zo’n setting
ontstaan. Niets werd geforceerd. Mensen spraken vanuit hun rol, hun ervaring, hun
menselijkheid. En zonder de vraag expliciet te hoeven benoemen, werd duidelijk
wat er onder alles lag: hoe we samen een omgeving creëren waarin iedereen,
professional, bewoner, collega, mens – veilig kan zijn, werken, leren en leven. Niet
als abstract ideaal, maar als dagelijkse praktijk.

In de kring ontstond het idee om rituelen die niet meer werken letterlijk te
begraven in de tuin. Niet als grap, maar als waardig afscheid. Want elke organisatie
heeft rituelen die hun functie hebben verloren. Soms blijven ze uit gewoonte
bestaan. Soms uit angst om iets anders te proberen. Maar een Tribe weet wanneer
een ritueel zijn kracht kwijt is en durft het te begraven zodat iets nieuws kan
ontstaan.

Aan het einde van de tweedaagse schreef iedereen een intentie op een steen. Eén
woord. Eén keuze. Eén richting. Geen grote beloften, maar een klein begin dat de
volgende dag al tastbaar zou worden. Cultuur verandert niet omdat we erover
praten; cultuur verandert omdat mensen anders gaan handelen vanuit een ander
bewustzijn.

Ik kijk met diepe waardering naar deze kliniek. Niet omdat zij perfect is, maar
omdat zij beweegt. Omdat zij de moed heeft om terug te keren naar het
fundament van waaruit zij ooit is gebouwd. Omdat zij begrijpt dat veiligheid niet
alleen uit systemen en protocollen komt, maar uit relaties, rituelen, verhalen en
menselijkheid. Van buiten de muren naar binnen de muren. Van functie naar
verantwoordelijkheid. Van routine naar ritueel. Van systeem naar gemeenschap.
Dit is Ubuntu in de praktijk.

En het was een voorrecht om dit proces te mogen dragen, begeleiden en bewaken.

🙋‍♀️ Sawubona! Ik ben Leontine van Hooft
🧠 Spreker, corporate antropoloog, auteur en B Corp ondernemer
🌍 Ubuntu – Ik ben, omdat Wij zijn en de Planeet is
📚 Prijswinnend auteur van 3 managementboeken en 3 kinderboeken over Ubuntu en Ubuntu leiderschap (Verkrijgbaar in NL & EN)
✨Bedenker van Ubuntopia®, Ubuntu voor kinderen
🗣 Boek mijn lezingen en masterclasses voor jouw congres via www.leontinevanhooft.nl